Amerikalı diplomatik yetkililer, Trump, son günlerde yakın çalışma arkadaşlarına ve bazı yabancı muhataplarına, İran ile yürütülen müzakerelerde Vance’in ön plana çıkmasına sıcak baktığını iletti iddia edildi.
Ancak iki ülke arasında doğrudan görüşme yapılmasına ilişkin hazırlıkların henüz başlangıç aşamasında olduğu belirtiliyor.
Washington’ın diplomatik girişimi, İran savaşının Amerikan iç siyasetinde Cumhuriyetçi Parti açısından giderek ağırlaşan bir maliyete dönüşmesi ve tarafların askeri yöntemlerle kesin sonuç elde edememesi nedeniyle yeni bir çıkış arayışı olarak değerlendiriliyor.
Vance İle Rızai Arasında Gizli Diplomasi Trafiği
Amerikalı diplomatik kaynakların aktardığı bilgilere göre Başkan Yardımcısı Vance, ekim ayında Muhsin Rızai’ye doğrudan görüşme talebini içeren bir mesaj gönderdi. Ancak aradan geçen süreye rağmen taraflar arasında herhangi bir toplantı tarihi belirlenemedi. Washington ile Tahran’ın bölgesel arabulucular ve müttefik ülkeler üzerinden temaslarını sürdürdüğü belirtilirken, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi salı günü yaptığı açıklamada Vance ile Rızai arasında planlanmış bir görüşme bulunmadığını duyurdu.
Bu açıklama, Amerikan yönetiminden gelen müzakere sinyallerine rağmen Tahran’ın henüz doğrudan görüşmeye siyasi onay vermediğini gösteriyor. İran tarafının temkinli yaklaşımında, geçmiş müzakere süreçlerinin Amerikan ve İsrail saldırılarıyla kesintiye uğramasının oluşturduğu güven sorununun belirleyici olduğu değerlendiriliyor.
Trump’ın Yeni Müzakere Mimarı
Beyaz Saray’da İran diplomasisinin ağırlık merkezi giderek JD Vance’e kayarken, bu gelişme Trump yönetiminin dış politika kadrosundaki görev dağılımını da yeniden şekillendiriyor. Daha önce İran ve Ukrayna dosyalarında etkin rol üstlenen Steve Witkoff ile Jared Kushner’ın Rusya-Ukrayna savaşını sona erdirmeye yönelik görüşmelere yoğunlaşması, Vance’in Tahran ile yürütülen temaslarda daha belirleyici bir konuma yükselmesini sağladı.
Ancak bu görevlendirme, Başkan Yardımcısı açısından önemli siyasi riskler barındırıyor. İran’ın nükleer programı, yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı konusunda taviz vermemesi halinde olası bir diplomatik başarısızlığın siyasi sorumluluğu Vance’e yüklenebilir.
Buna karşılık savaşın sona erdirilmesini sağlayacak bir anlaşma, Vance’i Amerikan siyasetinde güçlendirebilir ve 2028 başkanlık seçimleri öncesinde dış politika alanında önemli bir başarı elde etmesine imkân tanıyabilir.
Cumhuriyetçilerin Seçim Yenilgisi İran Politikasını Değiştiriyor
Washington’ın diplomasiye yönelmesinde Amerikan iç siyasetindeki gelişmelerin de önemli rol oynadığı belirtiliyor. Kasım ayında gerçekleştirilen ara seçimlerde Cumhuriyetçilerin yaşadığı yenilginin ardından Vance, İran savaşının seçmen desteğindeki gerilemede etkili olduğunu açıkça dile getiren yönetim içindeki dikkat çekici isimlerden biri oldu. Trump, Başkan Yardımcısı’nın bu değerlendirmesini anladığını belirtmesine rağmen İran’a karşı savaş kararı alma noktasında geçmişteki tutumunu değiştirmeyeceğini savundu. ABD’li kaynaklar, Trump’ın haziran ayında Vance’in katkısıyla hazırlanan mutabakatı özel görüşmelerinde eleştirdiğini ileri sürdü.
Zira, söz konusu anlaşmanın İran’a askeri ve ekonomik açıdan toparlanma fırsatı verdiği, Tahran’ın Amerikan deniz ablukası başlamadan önce petrol gelirlerini artırabildiği iddia edildi. Beyaz Saray’dan bir yetkili ise Trump’ın mutabakata ilişkin tutumunu değiştirdiği yönündeki iddiaları reddederek müzakere heyetinin iyi niyetle hareket ettiğini savundu.
İstanbul Önerisine Tahran’dan Ret, Doha Seçeneği Masada
İran ile ABD arasında doğrudan görüşmelerin başlaması halinde, Katar’ın başkenti Doha’nın müzakerelere ev sahipliği yapabilecek en güçlü seçeneklerden biri olduğu belirtiliyor. ABD’li kaynaklara göre Beyaz Saray, görüşmelere Türkiye’nin ev sahipliği yapmasını önerdi ancak Tahran bu öneriyi reddetti. İstihbarat birimleri üzerinden yürütülen temaslarda, İstanbul’un görüşmelerin adresi olarak üç kez gündeme getirildiği ifade ediliyor.
Müzakerelerde İran’ın yanı sıra Ortadoğu’daki diğer meselelerin de ele alınması öngörüldüğünden, ABD’nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack’ın da toplantıya katılması önerildiği, ancak Tahran’dan bu öneriye de olumlu yanıt alınamadığı kaydediliyor.
İstanbul ve Barrack’ın katılımına ilişkin önerilerin reddedilmesinin ardından Beyaz Saray’da alternatifler üzerindeki çalışmalara hız verildi. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’in pazartesi sabahı Katar Başbakanı ile gerçekleştirdiği görüşmenin ardından, iki ismin Başkan Donald Trump ve diğer üst düzey Amerikalı yetkililerle Beyaz Saray’da bir araya gelmesi, Doha’nın arabuluculuk rolüne ilişkin beklentileri artırdı.
Trump’ın görüşmeyi son derece olumlu olarak nitelendirmesi, Katar üzerinden yürütülen diplomatik temasların Washington açısından önemini ortaya koydu. Katar’ın hem Amerikan yönetimiyle yakın güvenlik ilişkilerine sahip olması hem de İran ile doğrudan iletişim kanallarını koruması, ülkeyi olası bir anlaşmanın hazırlanmasında önemli bir aktör haline getiriyor.
Bununla birlikte, Doha’da düzenlenebilecek bir toplantının tarihi ve katılımcı düzeyi konusunda henüz kesinleşmiş bir karar bulunmuyor.
Tahran Masaya Oturmak İçin Üç Temel Şart İleri Sürüyor
İran yönetimi, müzakerelere yeniden başlamadan önce Washington’ın askeri ve ekonomik baskı araçlarını hafifletmesini istiyor. Tahran’ın öncelikli talepleri arasında Amerikan donanmasının uyguladığı deniz ablukasının kaldırılması, yurt dışında dondurulan İran varlıklarının serbest bırakılması ve petrol ihracatına yönelik yaptırımların gevşetilmesi bulunuyor. İranlı yetkililerin, Cumhuriyetçilerin ara seçimlerde yaşadığı kaybı Washington’dan daha kapsamlı tavizler koparmak için diplomatik bir fırsat olarak değerlendirdiği ileri sürülüyor.
Ancak ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran’ın taleplerini gerçekçi olmaktan uzak bulduklarını açıklayarak yaptırımların kaldırılmasının karşılıksız gerçekleşmeyeceği mesajını verdi. Rubio, Tahran’ın tutumunu değiştirmesi halinde Washington’ın diplomatik görüşmelere hazır olduğunu belirtti. Bu karşılıklı açıklamalar, tarafların müzakere masasına oturmadan önce bile ciddi bir pazarlık yürüttüğünü ve anlaşmazlığın yalnızca nükleer programla sınırlı kalmadığını gösteriyor.
Hürmüz İçin 25 Tankerlik Güven Artırıcı Formül
Diplomatik temaslarda gündeme gelen en dikkat çekici önerilerden biri, askeri gerilimi azaltacak karşılıklı ve aşamalı adımlar atılması oldu. Bölgedeki gelişmeleri yakından izleyen yetkililere göre arabulucular, ABD’nin uçak gemilerini İran kıyılarından daha uzak bir mesafeye çekmesini ve İran limanlarına uygulanan deniz ablukasını kısmen hafifletmesini içeren bir güven artırıcı paket üzerinde çalışıyor.
Buna karşılık Tahran’ın Hürmüz Boğazı’ndan 25 petrol tankerinin geçişine izin vermesi öngörülüyor. Bu formülün amacı, taraflardan kapsamlı siyasi tavizler beklemeden önce askeri çatışma riskini azaltmak ve enerji sevkiyatında sınırlı bir normalleşme sağlamak. Ancak önerinin henüz kabul edilmiş bir anlaşmaya dönüşmediği belirtiliyor.
Hürmüz Boğazı’nın küresel enerji ticaretindeki stratejik konumu dikkate alındığında, tanker geçişlerine ilişkin olası bir uzlaşmanın yalnızca ABD-İran ilişkilerini değil, uluslararası petrol piyasalarını da doğrudan etkileyebileceği değerlendiriliyor.
Rızai’den Washington’a Sert Mesaj: Nükleer Malzeme İran’dan Çıkmayacak
Washington’dan gelen müzakere sinyallerine rağmen İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai’nin son açıklamaları, Tahran’ın temel güvenlik taleplerinden geri adım atmaya hazır olmadığını gösteriyor.
Olası görüşmeleri sert ifadelerle eleştiren Rızai, mevcut koşullarda yürütülecek temasları göstermelik müzakereler olarak nitelendirdi. İran’ın zenginleştirilmiş nükleer malzemelerinden en küçük miktarı dahi ülke dışına çıkarmayacağını vurgulayan Rızai’nin açıklamaları, nükleer dosyanın yeni diplomatik sürecin en önemli anlaşmazlık alanı olmaya devam edeceğini ortaya koydu.
İranlı diplomatların yakın vadede anlaşmaya ulaşılması konusunda şüphelerini koruduğu, Trump yönetiminin yeniden askeri operasyon başlatabileceği ihtimalinin Tahran’daki karar alıcılar tarafından ciddi bir risk olarak değerlendirildiği belirtiliyor.
Özellikle geçmiş müzakere turlarının askeri saldırılarla kesintiye uğramış olması, İran’ın güvenlik garantileri sağlanmadan kapsamlı taviz vermesini zorlaştırıyor.
Trump’ın Önünde İki Seçenek: Yeni Anlaşma Ya Da Askeri Tırmanış
Washington ile Tahran arasında diplomatik çözüm ihtimali güçlenirken, Trump’ın askeri seçeneği tamamen gündemden çıkarmaması müzakerelerin geleceği üzerindeki belirsizliği artırıyor. Amerikan Başkanı pazartesi günü Beyaz Saray’da yaptığı açıklamada İran ile anlaşmaya ulaşmayı umduğunu belirtirken, bölgeye yeni bir uçak gemisi gönderileceğini ve Amerikan kuvvetlerinin gerektiğinde harekete geçmeye hazır olduğunu duyurdu.
Haziran ayında İsviçre’de Vance’in öncülüğünde yürütülen görüşmeler geçici ateşkes ve bir mutabakatla sonuçlanmış, ancak İran’ın nükleer programının sınırlandırılması ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin güvence altına alınması konularında bağlayıcı taahhütler elde edilememişti. Şimdi Washington açısından temel sorun, askeri baskıyı sürdürürken Tahran’ı müzakere masasına çekebilmek; İran açısından ise yaptırımlar ve abluka hafifletilmeden stratejik taviz vermemek. Vance ile Rızai arasında gerçekleşebilecek olası bir görüşme, savaşın sona erdirilmesi için yeni bir diplomatik kapı açabilir.
Ancak tarafların nükleer faaliyetler, ekonomik yaptırımlar ve bölgesel güvenlik konularındaki mevcut pozisyonları dikkate alındığında, doğrudan görüşmelerin başlaması tek başına kalıcı bir anlaşmaya ulaşılacağını garanti etmiyor.
